Αρμένοι

                                                                                                          Αρμένοι

                                            Αρμένιο, Αρμενιάς,  Αρμενοχώρι,  Αρμενία,  Γερμανία, Ariminus (Ρίμινι) …

                                                                                      Μύθοι και αλήθειες πίσω από το όνομα τους                  

Του Γιώργου Γαβαλά  *                                                                                                                                                               Ρέθυμνο 17/12/2025

        Εισαγωγή

Οι Αρμένοι, ένα από τα ομορφότερα χωριά του Νομού Ρεθύμνης,  βρίσκονται σε υψόμετρο 380 μέτρα πάνω από τη θάλασσα  και σε απόσταση 10,5 χιλ. νότια της πόλης του Ρεθύμνου. Το χωριό εδράζεται σε ένα κατάφυτο από βελανιδιές οροπέδιο, στη βόρεια πλευρά του οποίου ανακαλύφτηκε το 1965 ένα από τα μεγαλύτερα υστερομινωικά νεκροταφεία του  ελλαδικού χώρου, ενώ στις ανατολικές παρυφές του δεσπόζει ο  Βρύσινας  που έφερε το σημαντικότερο ιερό κορυφής της δυτικής Κρήτης.

 Το όνομα της αρχαίας πόλης που συνδέεται με τις μινωικές αρχαιότητες των Αρμένων παραμένει έως σήμερα άγνωστο, ενώ το ίδιο το όνομα του χωριού έχει συνδεθεί με ένα ατεκμηρίωτο και κάπως δογματικό τρόπο με την εγκατάσταση Αρμένιων στρατιωτών. Στοιχεία, που καλύπτουν με  ένα πέπλο  μυστηρίου την ιστορία της περιοχής και προσδίδουν μεγάλο ενδιαφέρον στην αποκάλυψη της πραγματικής σημασίας του  ονόματος της. Κάτι που είναι πολύ σημαντικό, γιατί η ερμηνεία του ονόματος των Αρμένων αποτελεί το κλειδί για την ετυμολογική ερμηνεία και άλλων, ευρύτερα γνωστών, αλλά αβέβαιης ετυμολογίας τοπωνυμίων, όπως είναι αυτά του Rimini, της Αρμενίας και της Γερμανίας.

Το όνομα «Αρμένοι» ανήκει σε μια ευρύτατη κατηγορία λέξεων που προέρχονται από τη θεματική ρίζα «Άρμεν-». Μια υποκατηγορία αυτών συνδέεται με τα καράβια και τη ναυσιπλοΐα. Σ’ αυτήν ανήκουν οι λέξεις : «Άρμενο», «Άρμενα» και «Αρμένι», οι οποίες έχουν τη σημασία του πλοίου, της εξάρτησης των ιστιοφόρων πλοίων (ιστοί, πανιά, κεραίες κ.α.), αλλά και του λιμανιού. Από τις λέξεις αυτές προέρχεται το ρήμα «αρμενίζω» που σημαίνει «πλέω», «ιστιοδρομώ», «οδοιπορώ» και κατ’ επέκταση οι γνωστές παροιμιώδης φράσεις : «εδώ καράβια χάνονται βαρκούλες αρμενίζουνε» , «ή στραβός είν' ο γιαλός ή στραβά αρμενίζουμε», «ψηλά αρμενίζει» κ.α. [1], [2]  Κάποιες  απ’ αυτές τις λέξεις, όπως είναι για παράδειγμα η λέξη  «Άρμενον», συναντώνται στην Οδύσσεια του Ομήρου από τον 8ο π. Χ. αι. [3] Γεγονός  που υποδεικνύει ότι οι συγκεκριμένες λέξεις αποτελούν στοιχεία της ελληνικής γλώσσας, εδώ και τουλάχιστον 3.000 χρόνια.

       Παράλληλα υπάρχει και μια υποκατηγορία λέξεων, η σημασία των οποίων διαφοροποιείται σε σχέση με τις προηγούμενες. Έτσι  το «αρμενιστάρι» ή «αρμενιστήρι» όπως αλλιώς λέγεται στη Κρήτη συνδέεται με τα όστρακα και τα κοχύλια. Το «αρμένιασμα» συνδέεται με τον επιλόχειο πυρετό, την εκλαμψία και το φθιάρμισμα των λεχώνων, ενώ η λέξη «άρμενον» εκτός από το πλοίο σηματοδοτεί παράλληλα το χορτάρι αλλά και το χαμομήλι. Ένα φυτό που χρησιμοποιούνταν ευρύτατα στη λαϊκή ιατρική για τη θεραπεία της εκλαμψίας, των ψυχολογικών διαταραχών, αλλά και το ξεμάτιασμα των λεχώνων. Κάτι που πιθανώς το συνδέει με το προσωνύμιο «Αρμενοκρατούσα» της Παναγίας της Λεχούσας, που στη περιοχή της Μακεδονίας σχετίζεται με τη προστασία των επίτοκων γυναικών και των λεχώνων.2

       Στη πορεία του χρόνου, από τις παραπάνω έννοιες έχουν παραχθεί αρκετά  τοπωνύμια, η πλειονότητα των οποίων εντοπίζεται στην άλλοτε μινωική και μυκηναϊκή επικράτεια. Στη Κρήτη εκτός από τους Αρμενους Ρεθύμνου υπάρχουν επίσης τα  χωριά : Αρμένοι Χανίων,  Αρμένοι Σητείας,  Αρμενοχώρι Κισσάμου, Άρμεν Σελλίνου και Αρμ(ε)ανώγεια Ηρακλείου. Ενώ απαντώνται και τα τοπωνύμια Αρμενόπετρα Αγίας Γαλήνης & Βιάνου, Αρμενιανά Αμαρίου και Αρμενόκαμπος Κισσάμου, [4] με το τελευταίο τοπωνύμιο να συνδέεται όπως και ο αρμενόκαμπος Ρεθύμνου με το γεωμορφολογικό χαρακτηριστικό του κάμπου.

       Στον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο υπάρχουν : το Αρμένη Σαντορίνης, οι Αρμενιοί Μεσσηνίας, το Αρμένιο Λάρισας, οι Αρμενάδες Κέρκυρας το Αρμενιό Σάμου, το Αρμενοχώρι Φλώρινας, το Αρμενοχώρι Αστυπάλαιας, το Αρμενοχώρι Λεμεσού στην Κύπρο, τα βουνά Αρμενιάς στην Αρκαδία και Αρμένι στην Αττική, η βραχονησίδα Αρμενόπετρα στη Μάνη, καθώς και πολλά ακόμα παρεμφερή τοπωνύμια. Σχετικά τοπωνύμια απαντώνται όμως και σε εκτός Ελλάδος, αλλά πάντα εντός της αρχαίας ελληνικής σφαίρας επιρροής περιοχές, όπως είναι για παράδειγμα το όνομα του κράτους της Αρμενίας, το χωριό Armen στην Αλβανία, η πόλη Ariminus  (Rimini) στην Ιταλία και η αρχαία πόλη Αρμένη  στην Παφλαγονία του Εύξεινου Πόντου. Τέλος αξίζει να τονιστεί ότι από την ίδια ρίζα προέρχεται πιθανότατα και το αρχαιοελληνικής προέλευσης όνομα της Γερμανίας.

       Η επιφανειακή ομοιότητα όλων αυτών των τοπωνυμίων με το εθνωνύμιο των Αρμενίων, έχει οδηγήσει πολλούς ιστορικούς ερευνητές και συγγραφείς να αποδώσουν σε αρκετές περιπτώσεις την προέλευσή τους σε υποτιθέμενες εγκαταστάσεις Αρμένικων πληθυσμών. Παρότι η απλοϊκότητα της συγκεκριμένης ετυμολογικής ερμηνείας την κάνει ελκυστική και εύκολα αποδεκτή, εντούτοις δεν τεκμηριώνεται από κανένα ιστορικό ή αρχαιολογικό στοιχείο.[5] Στη πραγματικότητα όπως θα δούμε παρακάτω, πρόκειται για αρχαιότατα προϊστορικά τοπωνύμια με γεωμορφολογική σημασία, η συντριπτική πλειοψηφία των οποίων προϋπήρχε της εκστρατείας του Νικηφόρου Φωκά στη Κρήτη.

Πού βρίσκεται επομένως  στ’ αλήθεια η «ρίζα» του ονόματος των Αρμένων και πως από τη γεωμορφολογική σημασία της μινωικής γλώσσας φτάσαμε στη παρεξηγημένη ερμηνεία της εθνικής μετακίνησης ;

Σε αυτό το σημείο και πριν από την ανάπτυξη της παρούσας ετυμολογικής θεωρίας που υποστηρίζει τη προέλευση του τοπωνύμιου «Αρμένοι» από τη κρητομυκηναϊκή γλώσσα, είναι χρήσιμο να παρατεθούν κάπιοι κανόνες της Γραμμικής Γραφής Β΄ η γνώση των οποίων είναι απαραίτητη για την πληρέστερη κατανόηση της :  1) Ο πρώτος κανόνας είναι ότι στη Κρητομυκηναική γλώσσα ο φθόγγος /ρ/ υποκαθιστούσε σε αρκετές περιπτώσεις το φθόγγο /λ/ και το αντίστροφο και για αυτό το λόγο και  οι δύο στη μελέτη της Γραμμικής Β΄ συμβολίζονται με το λατινικό γράμμα /r/. [6],[7].  2) Ο δεύτερος κανόνας ορίζει ότι όταν δύο συνεχόμενα σύμφωνα συνοδεύονται από το ίδιο φωνήεν, συνήθως το ένα από αυτά αποσιωπείται, δημιουργώντας έτσι τα συμφωνικά συμπλέγματα.[8] Με αυτό τον τρόπο για παράδειγμα η λέξη ko-no-so προφέρεται ως Κνωσός.  3) Ο τρίτος κανόνας είναι ότι στη Γραμμική ΄Β δεν υπήρχε διάκριση των βραχέων φωνηέντων από τα μακρά. 4) Τέλος, σύμφωνα με το τέταρτο κανόνα τα σύμφωνα στο τέλος της λέξης, όπως είναι για παράδειγμα το τελικό σίγμα, παρότι στην ομιλία προφέρονταν στη γραφή παραλείπονταν.

    Έτσι, η ακριβής προφορά των λέξεων της Γραμμικής ΄Β επιδέχεται  σε αρκετές περιπτώσεις διαφορετικές φωνητικές ερμηνευτικές αποδόσεις.  Για παράδειγμα η κρητομυκηναϊκή λεκτική μορφή  "ri-me-ne" από την οποία σύμφωνα με τη παρούσα θεωρεία προέρχεται το τοπωνύμιο «Αρμένοι», μπορεί να προφέρεται ανάλογα με τα συμφραζόμενα, την ιστορική περίοδο και το γλωσσικό ιδίωμα της περιοχής ως : «Λιμένες», «Λίμνη» «Λίμνες», «Ρίμινι» και «Ριμένες», έχοντας  σε όλες τις περιπτώσεις τις σημασίες του λιμανιού  και  λίμνης, αλλά  και τη μεταγενέστερη, συνεκδοχική κατά κάποιο τρόπο έννοια της πεδινής έκτασης.

Ιστορική ανασκόπηση του ονόματος.

Κατά τη προϊστορική περίοδο το τοπωνύμιο «Αρμένοι» συναντάται για πρώτη φορά το 1400 με 1200 π.Χ.  στη Γραμμική Γραφή Β΄ με τις μορφές  «ri-me-ne»,[9]  και  «a-re-me-ne». [10], [11]  Η λέξη «ri-me-ne»  όπως προκύπτει και από την ερμηνεία της σελιδόσχημης πινακίδας (PY An 657) που έχει βρεθεί στη Πύλο σημαίνει «λιμένες».[12] Πιθανότατα αντιστοιχεί στους «Αρμενιούς» Μεσσηνίας - παλαιότερα αναφερόταν «Αρμένοι» - οι οποίοι βρίσκονται εντός της περιφέρειας της αρχαίας Πύλου. Η συμπερίληψη στην ίδια πινακίδα και της «Κυπαρισσίας» (ku-pa-ri-si-jo) που βρίσκεται ακριβώς δίπλα στους Αρμενιούς ενισχύει σημαντικά τη πιθανότητα αυτή να είναι πράγματι η πρώτη επιβεβαιωμένη αναφορά του τοπωνύμιου «Αρμένοι».  

       Η δεύτερη έχει εντοπιστεί σε ψευδόστομο αμφορέα μεταφοράς λαδιού που έχουν βρεθεί στη Θήβα, αλλά προέρχονται από τη δυτική Κρήτη (Εικ. 1).  Σε ένα από αυτά φέρεται η επιγραφή «a-re-me-ne , wa-to , re-u-ko-jo». Η λέξη «a-re-me-ne», έχει ερμηνευτεί σε αυτή τη περίπτωση από  τον J. Chadwick ως ανθρωπονύμιο.[13]  Όμως η συμπερίληψη της στην ίδια επιγραφή μαζί με τις λέξεις «Wa-to» και «le-u-ko-jo» που παραπέμπουν στα ρεθυμνιώτικα χωριά Βάτος και Λευκόγεια, σε συνδυασμό με τη κρητική προέλευση των αγγείων, υποδεικνύει ότι είναι πολύ πιθανό η συγκεκριμένη λέξη να αναφέρεται πράγματι στο χωριό Αρμένοι (Εικ.2).

       Μεταγενέστερα, το τοπωνύμιο αναφέρεται ξανά το 370 π. Χ.  από τον Ξενοφώντα στο έργο του «Κύρου Ανάβασις» [14] Πρόκειται για την αναφορά της αρχαίας Αρμένης του Εύξεινου Πόντου, ένα λιμάνι σταθμό στη κάθοδο των Μυρίων στη πορεία τους προς τη Περσία.  Η αμέσως επόμενη αναφορά γίνεται το 1ο π.Χ. αι. στα «Γεωγραφικά του Στράβωνα». [15] Στο συγκεκριμένο έργο ο Στράβων αναφέρει την ύπαρξη στη Θεσσαλία της πόλης Άρμενον, το όνομα της οποίας συνδέει με τον ομώνυμο Αργοναύτη. Πιθανολογείτε ότι πρόκειται για το σημερινό Αρμένιο Λάρισας (Αρμένι για τους ντόπιους), το οποίο είναι κτισμένο δίπλα στην αρχαία λίμνη Βοιβηΐς (σημερινή Κάρλα).  Στο ίδιο έργο αναφαίρετε  η ύπαρξη στην Ιταλία του ποταμού  Ariminus και της πόλης Ariminum που αντιστοιχεί στο σημερινό «Ρίμινι».[16] Σημειωτέον ότι η ιστορία του Ρίμινι είναι στενά συνδεδεμένη τόσο με το λιμάνι του, όσο και με την έντονη ελληνική παρουσία σε αυτό κατά τον 6ο με 4ο π. Χ. αι.. Κάτι που πιθανώς συνδέει το όνομα του με τη σημασία της κρητομυκηναϊκής λέξης  «ri-me-ne» που σήμαινε μεταξύ άλλων και λιμάνι. Τέλος από τους Πτολεμαίο και Πλίνιο αντίστοιχα, αναφέρεται τον 1ο και 2ο μ.Χ. αι. η αρχαία κρητική πόλη «Ραμνί» ή «Ραμνούς». Τοπωνύμιο που αν και φαίνεται εκ πρώτης όψεως λίγο διαφορετικό, είναι πολύ πιθανό να σχετίζεται με τους Αρμένους Χανίων.

Αρκετά αργότερα και συγκεκριμένα  κατά την Ενετική Περίοδο,  σχετικό τοπωνύμιο καταγράφεται για πρώτη φορά στη Κρήτη το 1322 με την αναφορά του Αρμενοχωρίου Κισσάμου. Γεγονός  που παρέχει στον ερευνητή μια πολύ σημαντική πληροφορία, γιατί προηγείται του 1363 όπου έλαβε χώρα ο πρώτος πραγματικά καταγεγραμμένος εποικισμός Αρμενίων στο νησί.[17] Από εκεί και πέρα το όνομα των  χωριών Αρμένοι αναφέρεται σε αρκετές περιπτώσεις με τη μορφή  «Arimenus» (Επάνω & Κάτω)  από τους συγγραφεις : Francesco Barozzi (1577) ,   Pietro Castrofilaca  (1583) και  Francesco Basilicata  (1630).

       Διαπιστώνεται λοιπόν εύκολα, ότι τα τοπωνύμια που προέρχονται από τη θεματική ρίζα «Αρμεν-», ήταν αρκετά διαδεδομένα τόσο στη κυρίως Ελλάδα όσο και στην ευρύτατη  μινωική και μυκηναϊκή επικράτεια της Μεσογείου και του Εύξεινου Πόντου, από αρχαιοτάτων χρόνων και σίγουρα πολύ πριν από την εκστρατεία του Ν. Φωκά στη Κρήτη το  961 μ.Χ. Γεγονός που θα έπρεπε να έχει προβληματίσει όσους αποδίδουν δογματικά την προέλευση του ονόματος αποκλειστικά και μόνο στην εγκατάσταση Αρμένιων Στρατιωτών, χωρίς προηγουμένως να έχουν διερευνήσει τη πιθανότητα το τοπωνύμιο να προϋπήρχε της εκστρατείας του Ν. Φωκά και να σηματοδοτούσε κάτι το τελείως διαφορετικό.

Τι πραγματικά όμως σημαίνει το όνομα «Αρμένοι» και με ποιό γλωσσολογικό μηχανισμό  έχουν δημιουργηθεί οι διάφορες τοπωνυμικές παραλλαγές του ;

Ετυμολογική ερμηνεία

Εάν κάποιος μελετήσει σε βάθος όλα τα τοπωνύμια που προέρχονται από τη θεματική ρίζα «Αρμεν-», θα διαπιστώσει δύο πράγματα : το πρώτο είναι ότι τα περισσότερα εντοπίζονται σε περιοχές που υπάρχουν προϊστορικές και κυρίως μινωικές και μυκηναϊκές αρχαιότητες και το δεύτερο ότι η πλειονότητα τους σηματοδοτεί περιοχές με συγκεκριμένα γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά.  

Προιστορικό παρελθόν

Ως προς τη πρώτη διαπίστωση, παρατηρείται μια αξιοσημείωτη συχνότητα εμφάνισης  τοπωνυμίων που προέρχονται από τη ρίζα Αρμεν- σε περιοχές που υπάρχουν κρητομυκηναϊκές και γενικότερα προϊστορικές αρχαιότητες. Πιο συγκεκριμένα,  στους Αρμένους Ρεθύμνου, στους Αρμένους Χανίων και στο Αρμενοχώρι Αστυπάλαιας  έχουν βρεθεί μινωικοί και μυκηναϊκοί θολωτοί τάφοι (Εικ. 4). Τα Αρμενιανά Αμαρίου  βρίσκονται μόλις 2 χλμ από τις μινωικές αρχαιότητες που έχουν εντοπιστεί στο Μοναστυράκι Ρεθύμνου, ενώ οι Αρμενιοί Μεσσηνίας είναι πολύ κοντά στο μυκηναϊκό ανάκτορο του Νέστορα. Στο  Αρμένιο της Θεσσαλίας έχουν βρεθεί προϊστορικές μυκηναϊκές αρχαιότητες. Ενώ στο Αρμενοχώρι Φλώρινας, στην Αρμένη της Παφλαγονίας και στο Ρίμινι της Ιταλίας έχουν βρεθεί προϊστορικές αρχαιότητες της εποχής του Χαλκού ή και παλαιότερες, που σε κάποιες περιπτώσεις θεωρούνται αιγιακής και κρητομυκηναϊκής προέλευσης. Συνεπώς γίνεται εύκολα αντιληπτό ότι όλες αυτές τις περιοχές που φέρουν τοπωνύμια με βάση τη ρίζα Άρμεν- φαίνεται να έχουν ένα κοινό  προϊστορικό παρελθόν, που στις περισσότερες περιπτώσεις σχετίζεται με το μινωικό και μυκηναϊκό πολιτισμό.    

       Κάτι που υποδεικνύει ότι τα συγκεκριμένα τοπωνύμια δεν είναι άσχετα μεταξύ τους αλλά πιθανότατα προέρχονται όλα από μία κοινή αρχαία γλώσσα. Σ’ αυτή τη περίπτωση  και στη βάση υπόθεσης της προϊστορικής προέλευσης τους, η κρητομυκηναϊκή λέξη «ri-me-ne», αλλά και όλα τα σχετικά τοπωνύμια πιθανότατα προέρχονται από την ΠΙΕ (πρώτο-ινδοευρωπαική) ρίζα *ley- και τη λέξη *léymō   που είχαν τις έννοιες της «ροής» και της «λίμνης» αντίστοιχα. [18]  Στη συνέχεια, από τη  λέξη *léymō δημιουργήθηκε η προϊστορική μινωική λέξη  ri-me-ne και μέσω αυτής ή παράλληλα με αυτήν οι αρχαίες ελληνικές λέξεις «λίμνη» και «λιμήν», αλλά και αρκετές ακόμα ομόριζες λέξεις όπως η λέξη «λειμών» που φέρει την έννοια της πεδινής χορτολιβαδικής έκτασης.[19]

       Από τις παραπάνω αρχέγονες λέξεις κατά τη διάρκεια εξέλιξης της ελληνικής γλώσσας δημιουργήθηκαν δύο κύριες λεκτικές παραλλαγές τοπωνυμίων που είχαν τη σημασία του λιμανιού και της λίμνης. Μία, αρκετά διαδεδομένη στην οποία στην οποία ο φθόγγος /r/ που συναντάμε στη μελέτη της  Γραμμικής Β΄ προφερόταν σαν /λ/, όπως είναι π.χ. τα τοπωνύμια «Λίμνη», «Λιμένη» «Λίμενες», «Λίμνες» κ.α. . Και μια δεύτερη όπου ο φθόγγος /r/  προφερόταν εξαρχής ως /ρ/ ή λόγο του κρητικού ρωτακισμού μετατρέπονταν  απο /λ/ σε /ρ/, δημιουργώντας με αυτό τον τρόπο τοπωνύμια όπως είναι τα : «Rimini», «Ριμένι» «Ρημάνι», «Ραμνί» κ.α.. Στη συνέχεια από αυτές τις δύο κύριες τοπωνυμικές παραλλαγές προέκυψαν και άλλες δευτερεύουσες όπως είναι τα τοπωνύμια : «Αρμενία», «Ariminus», «Αρμένιον», «Αρμένοι» κ.α., που φέρουν το επιτατικό άλφα ή τα σύνθετα τοπωνύμια όπως τα : «Γε-ρμανία»,  «Αρμενο-χώρι»,  «Αρμενό-καμπος», που έχουν δημιουργηθεί με την προσθήκη κάποιου προθέματος, επιθέματος ή άλλης λέξης. 

Η συνύπαρξη σε αρκετές περιοχές  τοπωνυμίων  από όλες τις παραπάνω τοπωνυμικές παραλλαγές, όπως είναι για παράδειγμα το οροπέδιο στους Αρμένους Ρεθύμνου το οποίο είναι γνωστό τόσο ως «Αρμενόκαμπος» όσο και και ως «Λίμνιες» ή «Λίμνες», αλλά και ή γερμανόφωνη κατά τη ρωμαϊκή περίοδο Ελβετό - Γερμανική επικράτεια η οποία προσδιοριζόταν τόσο με το όνομα «Γερμανία» όσο και με το όνομα «Αλεμανία», αποδεικνύουν περίτρανα  τη ταυτοσημία και τη «συγγένεια» όλων των παραπάνω λεκτικών τοπωνυμικών παραλλαγών.

Γεωμορφολογική σημασία

Όσων αφορά τώρα τη σημασία τους, είναι ξεκάθαρο ότι τα περισσότερα σηματοδοτούν περιοχές με συγκεκριμένα γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά και όχι εθνοτικά γνωρίσματα.  Πιο συγκεκριμένα, κάποια από αυτά αναφέρονται σε λιμάνια  και λίμνες όπως συμβαίνει για παράδειγμα με το Αρμένη Σαντορίνης, το Αρμένη Παφλαγονίας, το Rimini της Ιταλίας, το Αρμένιο Λάρισας και τη Γερμανία [20] και κάποια άλλα σε πεδινές εκτάσεις και υψίπεδα, όπως συμβαίνει με το Αρμενοχώρι Φλώρινας, το χωριό Armen στην Αλβανία, τους  Αρμενιούς Μεσσηνίας, αλλά και όλα τα χωριά με το όνομα Αρμένοι στη Κρήτη. Κάτι που ισχύει και για την γεωγραφική επικράτεια της ιστορικής Αρμενίας η οποία χαρακτηρίζεται ως χώρα τόσο από τις λίμνες, όσο και από τα τεράστια υψίπεδα (οροπέδια), τα οποία αποτελούν τα κύρια γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά της (Εικ. 3).  Σε αυτό το σημείο αξίζει να επισημανθεί ότι οι Αρμένιοι αποκαλούν τη χώρα τους «Hayastan» [21] και ότι το εξωνύμιο «Αρμενία» αποτελεί ένα καθαρά ελληνικό όνομα που αναφέρεται για πρώτη φορά με τη μορφή «Αρμίνα» το 515 π. Χ. στην επιγραφή του Behistan, ενώ με τη σημερινή του μορφή πρωτοαναφέρεται το 476 π. Χ.  σε ένα απόσπασμα που αποδίδεται στον Εκαταίο τον Μιλήσιο.  

      Με πιο όμως ακριβώς τρόπο συσχετίζεται η έννοια του λιμανιού και της λίμνης με αυτή της πεδινής έκτασης ; Στην ανθρώπινη συνείδηση ο σημασιολογικός συσχετισμός της έννοιας των λέξεων «λίμνη» και «λιμάνι» με αυτή της «πεδιάδος» πιθανός  να προέρχεται : α) από τον παραλληλισμό της επίπεδης επιφάνειας του νερού, με την επίσης επίπεδη επιφάνεια του εδάφους των πεδινών εκτάσεων. β) Από την ιδιότητα κάποιων πεδινών εκτάσεων να λιμνάζουν πρόσκαιρα κατά τη διάρκεια των έντονων χειμερινών βροχοπτώσεων. γ) Από την πιθανή ύπαρξη σε κάποιες παρελθούσες κλιματικές περιόδους λιμνών στις θέσεις που σήμερα υπάρχουν πεδιάδες και οροπέδια.

       Τέτοιες κλιματικές περίοδοι θα μπορούσε να ήταν στη Κρήτη το χρονικό διάστημα 3000 με 2000 π.Χ. αλλά και οι αρχές του Ολοκαίνου (11.500 χρόνια πριν από σήμερα) κατά τις οποίες έπεφταν έως και 50% περισσότερα κατακρημνίσματα απ’ ότι στις μέρες μας. [22] Γι’ αυτό το λόγο παρότι ορισμένα από τα τοπωνύμια με βάση τη ρίζα «Αρμεν-» μπορεί να προέρχονται ετυμολογικά από τη λέξη «ri-me-me» που σήμαινε λίμνη και λιμάνι, σήμερα δε σηματοδοτούν τίποτε άλλο παρά τις  πεδινές εκείνες  εκτάσεις που κατά το παρελθόν υπήρξαν για κάποιο χρονικό διάστημα λίμνες ή μετατρέπονται ακόμα και σήμερα πρόσκαιρα κατά τη διάρκεια των χειμερινών βροχοπτώσεων σε αβαθείς λίμνες. Κάτι που όπως προαναφέρθηκε παραπέμπει ξεκάθαρα στο πεδινό χαρακτήρα των χωριών με το όνομα «Αρμένοι» στην Κρήτη (Εικ. 5).

       Αυτή η προσέγγιση  είναι κάτι που μπορεί ερμηνεύσει την ύπαρξη στην ηπειρωτική ενδοχώρα, σε πεδινές περιοχές, χωρίς όμως λίμνες και λιμάνια, δυσερμήνευτων τοπωνυμίων όπως είναι τα : «Λίμνη», «Λίμνες», «Παλαίλιμνος», «Λιμένες» «Αλιμνιές», «Almenni» κ.α.. Η λειτουργία των παραπάνω λέξεων ως τοπωνυμίων που σηματοδοτούν πλέον πεδινές εκτάσεις και όχι ως γεωγραφικών όρων που σχετίζονται με υδάτινους σχηματισμούς, όπως είναι για παράδειγμα οι λίμνες και τα λιμάνια, παρέχει μία ικανοποιητική ετυμολογική ερμηνεία. Κάτι που ισχύει καi για το όνομα της νήσου Λήμνου η οποία οφείλει το όνομα της στο πεδινό χαρακτήρα της και όχι σε κάποια λίμνη, αλλά και για τα τοπωνύμια «Αρμένοι»  στα οποία παρότι το σημαίνων είναι η λέξη λίμνη (λόγω του κρητικού ιδιώματος rimene) το σημαινόμενο είναι ουσιαστικά το οροπέδιο και γενικότερα η πεδινή έκταση. 

Σύνοψη

Συνοψίζοντας, το τοπωνύμιο «Αρμένοι» φαίνεται να προέρχεται από την ΠΙΕ ρίζα *ley διαμέσου της γλωσσολογικής εξέλιξης *ley- > *léymō  > ri-me-ne  > λιμένε  > ριμένε >  Αρμένοι . Η λέξη ri-me-ne και κατ’ επέκταση και η λέξη Αρμένοι αποτελεί μια κρητομυκηναϊκή διαλεκτική παραλλαγή των αρχαίων λέξεων «λιμήν», «λιμένες», «λίμνη» οι οποίες είχαν τη σημασία του λιμανιού και της λίμνης αντίστοιχα, με σημαντικότερη διαφορά τη μετατροπή λόγω του κρητικού ιδιώματος του /λ/ σε /ρ/. Συνεκδοχικά είχε και τη παράλληλη έννοια του κάμπου  που λόγο του πεδινού χαρακτήρα του, έμοιαζε, μπορούσε να μετατραπεί ή αποτελούσε στο παρελθόν λίμνη. Έτσι κάποια τοπωνύμια με βάση τη ρίζα «Αρμεν-» μπορεί να συνδέονται με την έννοια του λιμανιού, κάποια με τη έννοια της λίμνης, κάποια με την έννοια της πεδινής έκτασης και τέλος κάποια άλλα από  συνδυασμό κάποιων εκ των παραπάνω εννοιών. Ένα  από αυτά τα τοπωνύμια είναι και αυτό των Αρμένων της Κρήτης το οποίο συνδέεται με τις έννοιες της πεδινής έκτασης και της  πρόσκαιρης λίμνης.  

Εν κατακλείδι, γίνεται εύκολα κατανοητό ότι το τοπωνύμιο «Αρμένοι», αλλά  και όλα τα σχετικά τοπωνύμια δε προέρχεται από την εγκατάσταση αρμένιων στρατιωτών. Η πραγματική προέλευση του ονόματος με βάση γεωγραφικά, γλωσσολογικά και αρχαιολογικά δεδομένα φαίνεται να εδράζεται αλλού. Τα κοινά γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά τους, σε συνδυασμό με τις μαρτυρίες της Γραμμικής Β΄ και την κοινή ιστορία των περιοχών τους, δείχνουν ότι πρόκειται για αρχαία γεωμορφολογικά τοπωνύμια με ρίζες στο προϊστορικό παρελθόν. Η ταύτιση τους με λιμάνια, λίμνες,  κάμπους, υψίπεδα και οροπέδια, ενισχύει την ερμηνεία ότι η λέξη «Αρμένοι» σηματοδοτεί γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά και όχι εθνοτικά γνωρίσματα. Έτσι το όνομα «Αρμένοι» δεν είναι όπως νομίζαμε έως σήμερα ένα μεσαιωνικό τοπωνύμιο,  αλλά μία προϊστορική πολιτιστική κληρονομιά που φωτίζει τη μακραίωνη ιστορία και περιγράφει το ιδιαίτερο τοπίο του χωριού των Αρμένων.   

* Ο Γιώργος Γαβαλάς είναι Msc Γεωπόνος, Ιστορικός Ερευνητής και Φοιτητής του τμήματος Ιστορίας Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης.

      ** Σημαντική συμβολή στην πραγμάτωση της παρούσας έρευνας που αφορά το όνομα των Αρμένων είχαν οι :  Δρ Κατερίνα Κόπακα, καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας,  Μαρία Καναβά, φιλόλογος  υποψήφια  Διδάκτορ,   Δρ Μηνά Τριγκριτσής, ερευνητής  Αιγιακών Γραφών, Χαράλαμπος Αγγελάκης υποψήφιος Διδάκτορας  του τμήματος Ιστορίας Αρχαιολογίας, καθώς   οι κύριοι Ε. Καλλέργης  Σπυριδάκης και Η. Κυριακάκης,  τους οποίους ευχαριστώ θερμά για τα χρήσιμα σχόλια, πληροφορίες  και  παρατηρήσεις  τους. Ωστόσο παρά τη σημαντική συμβολή όλων των προαναφερθέντων, οφείλω να διευκρινίσω ότι η τελική μορφή, η ορθότητα των απόψεων και τα συμπεράσματα του παρόντος άρθρου βαραίνουν αποκλειστικά τον συγγραφέα. 

[1]  Παπαγεωργίου Π., 1912, σελ 459 - 468

[2] Δρανδάκη Π. Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, Β΄ Έκδοση, Τόμος 5ος , σελ. 572, 608

[3] Ομήρου Οδύσσεια, ε 254

[4] Γάσπαρης Χ. 2008, σελ. 187, 209

[5] Η πεποίθηση προέλευσης  του ονόματος "Αρμένοι" από το εθνωνύμιο των Αρμενίων πηγάζει κυρίως από μια αναφορά του βυζαντινού συγγραφέα Λ. Διάκονου. Ο συγκεκριμένος συγγραφέας στην ιστορία του που γράφτηκε το 10ο μ.Χ.  αι. αναφέρει ότι ο Νικηφόρος Φωκάς μετά τη κατάληψη της Κρήτης  εγκατάστησε  στο νησί : Ρωμαϊκές (δηλ. Βυζαντινές - Ελληνικές),  Αρμένικες, αλλά και διάφορων άλλων  εθνοτήτων Φατριές  ( Λέοντος Διάκονος Ιστορία , 27,8-12).   Με βάση τη παραπάνω  αναφορά ο Νικόλαος Τωμαδάκης (σελ. 9) , ο Στέργιος Σπανάκης,  (σελ. 10, 146-148) καθώς και διάφοροι άλλοι συγγραφείς,  συσχέτισαν τα τοπωνύμια «Αρμένοι» στη Κρήτη με την εγκατάσταση Αρμένιων στρατιωτών επί Ν. Φωκά. Στη συνέχεια η συγκεκριμένη υπόθεση   αναπαράχθηκε  άκριτα από αρκετούς συγγραφείς με αποτέλεσμα σήμερα να παρουσιάζεται ως ένα  πραγματικό  ιστορικό γεγονός. Κάτι που  βέβαια δεν ισχύει για τους  παρακάτω σημαντικούς λόγους : 1) Δεν υπάρχει κανένα ιστορικό έγγραφο ή μαρτυρία που να αναφέρει την εγκατάσταση Αρμένιων στρατιωτών συγκεκριμένα και ξεκάθαρα σε καμία από περιοχές που φέρουν το όνομα «Αρμένοι». 2) Σε καμία από τις  συγκεκριμένες επίσης περιοχές δεν έχει βρεθεί έως σήμερα το παραμικρό  αρχαιολογικό,  ιστορικό, λαογραφικό, ανθρωπολογικό ή γλωσσικό στοιχείο που να παραπέμπει στον Αρμένικο λαό και στο διακριτό πολιτισμό του. 3) Στους Αρμένους δεν υπάρχει κανένα ίχνος  οχυρωματικών εγκαταστάσεων Βυζαντινής Περιόδου, που σε κάθε περίπτωση θα έπρεπε να συνοδεύει την εγκατάσταση των αρμένικων στρατιωτικών μονάδων. 4) Τέλος η  αόριστη αναφορά του Λέοντα Διάκονου για Αρμένικες και Ελληνικές – Βυζαντινές φατριές είναι πολύ πιθανό  να αναφέρεται  στις δώδεκα βυζαντινής καταγωγής  οικογένειες (12 αρχοντόπουλα) που σύμφωνα με την εκδοχή του  Buondelonti  (Κρήτη Ιστορία και Πολιτισμός τόμος Β΄ , σελ. 131) ήρθαν στη Κρήτη επί Νικηφόρου Φωκά και όχι επί Αλέξιου. Ως εκ τούτου η θεωρεία  προέλευσης του ονόματος «Αρμένοι» από το εθνονύμιο «Αρμένιος» αποτελεί, μία ατεκμηρίωτη  υποθετική ερμηνεία και όχι ένα πραγματικό ιστορικό γεγονός. Αβάσιμοι  πρέπει να θεωρούνται και οι ισχυρισμοί για τη δήθεν  προέλευση του ονόματος των γειτονικών στους Αρμένους Ρεθύμνου χωριών «Σωματά» και «Φωτεινού», από τους ομώνυμους Βυζαντινούς στρατηγούς. Αυτό γιατί αφενός  και σε αυτή τη περίπτωση δεν υπάρχει το παραμικρό τεκμήριο που να επιβεβαιώνει το παραπάνω ισχυρισμό και αφετέρου υπάρχουν αρκετά στοιχεία που υποδεικνύουν ότι τα παραπάνω τοπωνύμια προέρχονται από τη θρησκευτική παράδοση της περιοχής. Πιο συγκεκριμένα, το όνομα «Σωματάς» φαίνεται να προέρχεται από τον χριστιανικό ναό των «Ασωμάτων» που υπάρχει στο συγκεκριμένο χωριό, ενώ το όνομα «Φωτεινός» θα μπορούσε να προέρχεται από τον άγιο Φωτεινό το μάρτυρα ή απο μια αρχαία ηλιακή θεότητα που  με επίκεντρο το ιερό κορυφής του Βρύσινα (Paul Faure, σελ. 145 ) επεκτάθηκε μεταγενέστερα μέσω του θρησκευτικού σηγκρητισμού  στις γύρω περιοχές δίνοντας διάφορα σχετικά με το φώς τοπωνύμια όπως είναι  τα  : «Άγιος Τήλος», «Λάμπη»,  «Φωτεινός» κ.α.

[6] Documents in Mycenaean Greek, first edition by Michael Ventris and John Chadwick, σελ. 45-46

[7] Πιθανότατα  ο φθόγγος που στη μελέτη της Γραμμικής Β΄ συμβολίζεται με το λατινικό /r/,  στην μινωική γλώσσα να ακουγόταν όπως προφέρουν ακόμα και σήμερα οι κάτοικοι της ορεινής Κρήτης (Ανώγεια, Σφακιά κ.α.) το /λ/, κάνοντας το να ακούγεται περισσότερο σαν /ρ/. Δηλαδή προφέροντας το λαρυγγικά με τέτοιο τρόπο έτσι ώστε η γλώσσα  να μην ακουμπά στον ουρανίσκο (κρητικός Ρωτακισμός). Στην συνέχεια με την  εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας, ορισμένες από τις  λέξεις που περιείχαν τον φθόγγο /r/, διασπάστηκαν ανάλογα με το τοπικό ιδίωμα σε δύο παραλλαγές. Μια με /λ/ και μια με /ρ/, χωρίς ωστόσο  να χάσουν την κοινή σημασία τους. Έτσι , πιθανώς να δημιουργήθηκαν μ’ αυτόν τον τρόπο στην Κρήτη οι λεκτικές παραλλαγές : αρμέγω / αλμέγω,  χαλκιάς / χαρκιάς ,  ράντισμα / λάντισμα ( λαντούρισμα), χαλίκι / χαράκι  κ.ά.

[8] Documents in Mycenaean Greek, first edition by Michael Ventris and John Chadwick, σελ. 45-46

[9] Documents in Mycenaean Greek, first edition by Michael Ventris and John Chadwick,  σελ. 545

[10] Mnamon Ancient writing systems in the Mediterranean A critical guide to electronic resources,  Stirrup Jar TH Z 852 (Thebes, Kadmeion, 13th century BC) .

[11] Σύμφωνα με τον Δρ. Μ. Τσικριτσή  στη Γραμμική Γραφή  Β΄ όταν ο φθόγγος /r/ είναι μπροστά από το φθόγγο /m/ συνήθως  απαλείφετε ή μεταφέρεται στη πρώτη συλλαβή.  Έτσι η λέξη «Αρμένοι» θα ήταν αναμενόμενο να γράφετε ως «a-me-ne». Επειδή όμως συμβαίνει στη Γραμμική Β αρκετές  φορές οι ίδιες  λέξεις να συναντούνται γραμμένες με δύο ή περισσότερους τρόπους ή να γράφονται κατ’ εξαίρεση με διαφορετικό τρόπο, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η μινωική –μυκηναϊκή λέξη «a-re-me-ne» να αντιστοιχεί όντως στο τοπωνύμιο «Αρμένοι».

[12] Mnamon Ancient writing systems in the Mediterranean A critical guide to electronic resources,  Tablet PY An 657 (Pylos, Messenia, end 13th century BC).

[13] Chadwick J., 1958, σελ. 237–239

[14] Ξενοφων , Κύρου Ανάβασις , 6.1.15

[15] Στράβων, Γεωγραφικά ΧΙ 503, 530

[16] Στράβων, Γεωγραφικά V 217

[17] Κρήτη  Ιστορία και Πολιτισμός τόμος Β΄ , σελ. 134

[18] wiktionary :  https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Indo-European/l%C3%A9ym%C5%8D

[19] Μπαμπινώτης Γ., 2002, σελ. 998

[20] Το όνομα  «Γερμανία» προέρχεται από τους Germani. Μια γερμανόφωνη φυλή που κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους ζούσε στην επικράτεια των σημερινών γερμανο-ελβετικών συνόρων. Οι λέξεις Germani και Germania ταυτίζονται με τους Alemanni (λαός) και την Alemannia (περιοχή) τα  οποία προέρχονται με τη σειρά τους από τις αρχαίες ελληνικές λέξεις «λιμένος» και «λίμνη» μέσω της λατινικής λέξης Lemanus . Η περιοχή Alemannia χαρακτηρίζεται δεκάδες μικρές και μεγάλες λίμνες από τις οποίες προέρχεται το όνομα της. Μια από αυτές της λίμνες είναι και λίμνη της Γενεύης  που κατά την αρχαιότητα ήταν γνωστή ως «Lacus Lemanus» (γαλλικά Le Léman) . H Alemannia λόγο του ρωτακισμού προφερόταν και ως Aremania. Στη συνέχεια με προσθήκη του προθέματος Gea = γή, σχηματίστηκε η λέξη Germania η οποία σημαίνει «η γη των λιμνών» προσδιορίζοντας με αυτό τον τρόπο αρχικά την Γερμανο- Ελβετική επικράτεια των Άλπεων με τις εκατοντάδες λίμνες, για να επεκταθεί αργότερα ως γεωγραφικός προσδιορισμός σε όλη την επικράτεια της σημερινής Γερμανίας. Η ελληνικότητα των λέξεων lemanus, Alemannus – Alemannia,  Germania  η μεταξύ σους ταυτοσημία και οι σύνδεση τους με τις έννοιες της λίμνης και του πεδινού χαρακτήρα, αποδεικνύεται και από τη σύζευξη των αρχαίων ελληνικών ονομάτων   «Γερμανικεία» και «Α(λα)μανούς», στη περιοχή Kahramanmaraş της Νότιας Τουρκίας.

[21] Το όνομα Hayastan  είναι άγνωστου ετυμολογίας, σύμφωνα με τις επικρατέστερες εκδοχές μπορεί να προέρχεται από : α) το όνομα Ḫāte (= η γη των Χετταίων) μίας περιοχής δυτικά του Ευφράτη η οποία κατοικούνταν από ομιλητές πρωτοαρμενίων  β) από το όνομα του βασιλείου  Ḫayaša  που βρίσκονταν κοντά στα Αρμενικά Υψίπεδα  γ) από το όνομα του  Hayk ο οποίος ήταν σύμφωνα με την Αρμένικη Μυθολογία ηγέτης και γενάρχης των Αρμενίων.

[22] Παπανικολάου Δ. και Παπανικολάου Μ. 2011, σελ. 28

Βιβλιογραφία

Γάσπαρης Χ. 2008. Από τη βυζαντινή στη βενετική τούρμα (Κρήτη, 13ος-14ος αι.). Byzantina Symmeikta. 14, (Sep. 2008), 167–228. Διαθέσιμο στο : DOI:https://doi.org/10.12681/byzsym.878. [[Πρόσβαση στις 16 Αυγούστου 2024]

Διακόνου Λ. Ιστορία, Αρχομένη ἀπὸ τῆς τελευτῆς τοῦ αὐτοκράτορος Κωνσταντίνου, μέχρι τῆς τελευτῆς Ἰωάννου τοῦ αὐτοκράτορος, τοῦ ἐπιλεγομένου Τζιμισκῆ. 28, 7-12,  Διαθέσιμο στο : http://khazarzar.skeptik.net/pgm/PG_Migne/Leo%20Diaconus_PG%20117/Historia.pdf [Πρόσβαση στις 16 Αυγούστου 2025]

Δρανδάκης Π. Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, Β΄ Έκδοση, Τόμος 5ος , σελ. 572, 608

Μαλτέζου Χ. 1988, Η Κρήτη στη διάρκεια της περιόδου της Βενετοκρατίας (1211-1669).

Μπαμπινιώτης Γ. 2002, Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, ΄Β έκδοση, Κέντρο Λεξικολογίας ΕΠΕ, Αθήνα.

Ξενοφών, Κύρου Ανάβασις, 6.1.15, Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα, Μνημοσύνη Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας [Website]. Διαθέσιμο στο : https://www.greeklanguage.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=112&page=58 [Πρόσβαση στις 17 Αυγούστου 2025].

Ομήρου Οδύσσεια, Ραψωδία  ε 254, Μετάφραση Δ. Ν. Μαρωνίτης, Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα, Μνημοσύνη Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, [Website]. Διαθέσιμο στο: https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=133&page=37#m1 [Πρόσβαση στις 18 Αυγούστου 2025]

Παναγιωτάκης Ν. 1988, Κρήτη ιστορία και πολιτισμός, τόμος Β΄, εκδοτική φροντίδα Βικαιλέα Δημοτική Βιβλιοθήκη.

Παπαγεωργίου Π. 1912, Περί των σημασιών του ρήματος αρμενίζω, Ανατύπωσης εκ του ΚΔ΄ Τόμου της Αθήνας, Εκδώσεις  ΤΥΠΟΙΣ Π Δ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ, Αθήνα. Διαθέσιμο στο : http://repository.academyofathens.gr/document/171526.pdf [Πρόσβαση στις 18 Αυγούστου 2025].

Παπανικολάου Δ. και Παπανικολάου Μ. 2011, Επιτροπή Μελέτης Επιπτώσεως Κλιματικής Αλλαγής, Παλαιοκλιματικές αλλαγές, Τράπεζα της Ελλάδος. Διαθέσιμο στο : chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.bankofgreece.gr/RelatedDocuments/%CE%A0%CE%B1%CE%BB%CE%B1%CE%B9%CE%BF%CE%BA%CE%BB%CE%B9%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%B5%CF%82%20%CE%91%CE%BB%CE%BB%CE%B1%CE%B3%CE%B5%CF%82.pdf [Πρόσβαση στις 7 Δεκεμβρίου 2025]

Σπανάκης Σ. 2001,  Πόλεις και χωριά της Κρήτης στο πέρασμα των αιώνων, τόμος Α, Εκδότης Δετοράκης ΑΕΕΒΕ, Ηράκλειο.

Στράβωνος Γεωγραφικών βιβλία επτακαίδεκα, Εκδιδόντος και διορθούντος Α. Κοραή, Φιλοτίμω δαπάνη των ομογενών Χίων, επ' αγαθώ της Ελλάδος, Εν Παρισίοις :Εκ της Τυπογραφίας Ι. Μ. Εβεράρτου,ΑΩΙΕ[=1815]-ΑΩΙΘ[=1819]. Ανέμη,  Διαθέσιμο στο : https://books.google.gr/books?id=TLG_J7juXc4C&printsec=frontcover&hl=el#v=onepage&q&f=false  [Πρόσβαση στις 17 Αυγούστου 2025].

Τωμαδάκης Ν. 1960-61, ΕΕΒΣ Έτος Λ΄, Προβλήματα της εν Κρήτης Αραβοκρατίας 826 – 961 μ. Χ.  Περί της δήθεν αλλοιώσεως του πληθυσμού εξ απόψεως εθνολογικής και θρησκευτικής, Αθήνα.

Chadwick J. 1958, Linear B Inscription from Thebes,  Živa Antika / Antiquité Vivante 8.2 , Διαθέσιμο στο : https://antiquitasviva.com/wp-content/uploads/2021/04/08.2.07.-chadwick-j.-a-linear-b-inscription-from-thebes.pdf  [[Πρόσβαση στις 18 Αυγούστου 2025].

Faure P. 1988, Ονόματα Revue Onomastique, 12ος τόμος , Le nom de Ρίθυμνα, l’ actuel Ρέθυμνο Κρήτης, Εκδόσεις: Ελληνική Ονοματολογική Εταιρεία, Αθήνα

Mnamon Ancient writing systems in the Mediterranean A critical guide to electronic resources  Stirrup Jar TH Z 852 (Thebes, Kadmeion, 13th century BC) [Website].  Διαθέσιμο στο : https://mnamon.sns.it/index.php?page=Esempi&id=20&lang=en#140  [Πρόσβαση στις 17 Αυγούστου 2025]

Ventris M. and Chadwick J. 1956, Documents in Mycenaean Greek, first edition

 wiktionary  Λήμμα *léymō, Διαθέσιμο στο : https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-     Indo-European/l%C3%A9ym%C5%8D [[Πρόσβαση στις 18 Αυγούστου 2025].