Η ΠΑΝΑΓΙΑ Η ΓΑΛΑΚΤΟΤΡΟΦΟΥΣΑ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ

Του Γιώργου Γαβαλά 

Ρέθυμνο 10-10-2024

Η Αγία Γαλατού  ή   Παναγία Γαλατού , Παναγία Γαλού ή Παναγιά Βυζασταρού όπως  αλλιώς είναι γνωστή, είναι άλλη μια ενδιαφέρουσα  χριστιανική λατρεία στη περιοχή του Ρεθύμνου που πιθανότατα έλκει τη καταγωγή της από τις αρχέγονες θεότητες Μητέρα Γή, θεά των Οφέων, Ειλειθεία και  Ροκκαία Άρτεμη, που σχετίζονται με τη φύση, τη γονιμότητα την αναπαραγωγική διαδικασία και την προστασία των βρεφών των επίτοκων γυναικών και των λεχώνων. Δηλαδή με τις μεγάλες Μαίες θεές της Κρήτης που με πρωταγωνίστρια τη θεά Ειλειθυία μεταβίβασαν κατά τον εκχριστιανισμό του νησιού τις κουροτροφικές ιδιότητες τους στη Παναγιά.  

 Ο εικονογραφικός τύπος της Γαλακτοτροφούσας όπως είναι ευρύτερα γνωστός ο συγκεκριμένος λατρευτικός τύπος αποτελεί ένα από τα θέματα που απασχόλησαν από πολύ παλιά την επιστημονική έρευνα και ήγειρε ερωτήματα σχετικά με την προέλευση, τη χρήση και το περιεχόμενό του. Οι πρώτες γνωστές απεικονίσεις  της Παναγίας της Γαλατούς ανάγονται στο 4ο με 5ο αιώνα. Το γάλα της Παναγίας δογματικά  έχει συμβολικό χαρακτήρα, συμβολίζοντας το λόγο του θεού και  την Θεία Ευχαριστία. Στη λαϊκή όμως θρησκευτική αντίληψη  η Παναγία η Γαλακτοτροφούσα έχει διαφορετική σημασία, μιας και θεωρείται προστάτιδα και αρωγός του θηλασμού των λεχώνων και των νεογέννητων μωρών τους.

Στο Ρέθυμνο απαντώνται τρείς λατρευτικοί τύποι Γαλακτοτροφούσας :  η «Παναγία η Γαλού», στο χωριό Γάλλου η οποία εορτάζει στις 15 Αυγούστου,  η «Αγία Γαλατού ή Παναγία  Γαλατού» στο χωριό Αμνάτος η οποία εορτάζει στις κάθε χρόνο στις 3 Ιουλίου καθώς και στις 24 Σεπτεμβρίου (της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας) και τέλος  η Παναγία η Βυζασταρού ή Γαλακτού στο Μετόχι της Πέτρας στο χωριό Καρίνες η οποία εορτάζει στις 8 Σεπτεμβρίου. Σε αυτό το σημείο αξίζει να σημειωθεί ότι η παλαιότερη αναφορά του οικισμού «Γάλλου», γίνεται από το Φραντσέσκο Μπαρότσι το 1577 ως «Galu». Κάτι που υποδεικνύει αφενός ότι το όνομα του χωριού προέρχεται από τη Παναγία τη Γαλού και όχι από το εθνωνύμιο «Γάλλος» και αφετέρου ότι η λατρεία αυτή υφίσταστε στο Ρέθυμνο τουλάχιστον από το 16ο  αιώνα. Επίσης στο χωριό Αμνάτος όπως προαναφέρθηκε  υπάρχει η «Αγία Γαλατού» ή «Παναγία η Γαλατού» όπως αλλιώς είναι γνωστή, η οποία πριν στεγαστεί στο σχετικά νεόδμητο ναό, λατρευόταν σε μία βραχοσκεπή, η οποία σήμερα περικλείεται στο ιερό του ναού. Για το ναό της Αμνάτου αξίζει να επισημανθεί η ύπαρξη στο προαύλιο του ναού μίας μυρτιάς που θεωρείται ιερή, γεγονός που συνδέεται με τη δεύτερη γιορτή του ναού στις 24 Σεπτεμβρίου. 

Σύμφωνα με τις λαϊκές δοξασίες οι προσωνυμίες : «Γαλακτοτροφούσα», «Γαλατού», «Γαλού» και «Βυζασταρού» οφείλονται στο γεγονός ότι κατά το κτίσιμο των αντίστοιχων ναών, η λάσπη φτιάχνονταν  από το γάλα των προβάτων που προσέφεραν οι κτηνοτρόφοι της περιοχής. Στη πραγματικότητα όμως οι προσωνυμίες απορρέουν από τη λαϊκή πεποίθηση ότι η Παναγία  βοηθάει στον ομαλό θηλασμό των βρεφών και στη πλούσια γαλακτοφορία, τόσο των γυναικών όσο και των γαλακτοπαραγωγών ζώων. Αδιάσειστο επιχείρημα υπέρ αυτής της άποψης είναι η ίδια η εικόνα  της Γαλατούς, στην οποία η Παναγία φαίνεται να θηλάζει με τον ευμεγέθη μαστό της το νεογέννητο Χριστό. 

Για το λόγο αυτό όσες γυναίκες αντιμετωπίζουν προβλήματα με τη γαλακτοφορία τους επικαλούνται τη Παναγία τη Γαλατού, προσφέροντας τάματα με απεικονίσεις  μαστών και βρεφών προκειμένου η χάρη της Παναγίας να τις βοηθήσει να ανταποκριθούν στη γαλουχία των νεογέννητων μωρών τους. Μάλιστα η λατρεία της Παναγίας της Βυζασταρούς ή Παναγία της Πέτρας όπως αλλιώς είναι γνωστή κατά την οθωμανική περίοδο έχαιρε μεγάλης εκτίμησης και στις μουσουλμάνες μητέρες οι οποίες πολύ συχνά προσέφευγαν σε αυτή για βοήθεια.  Παρόμοια πρακτική ακολουθούσαν και οι κτηνοτρόφοι της περιοχής αναθέτοντας τάματα με απεικονίσεις μαστών και νεογέννητων ζώων. Σε αυτό το πλαίσιο λατρείας  το αγίασμα που τρέχει περιστασιακά από το βράχο του ιερού στην Αμνάτο, θεωρείται ότι προάγει τη γονιμότητα συμβάλλοντας στη πολυπόθητη για πολλές γυναίκες εγκυμοσύνη. Γι'  αυτό το λόγο αυτό μετά από μία επιτυχή κυοφορία, τοκετό και απογαλακτισμό, οι μητέρες  προσέφεραν ως τάμα κάποιο από τα ρουχαλάκια ή τα αντικείμενα του μωρού τους.